De Wet van Onbedoelde Gevolgen

Soms heb je een bliksemflits nodig om het grotere plaatje te zien. Ik kreeg dit toen ik vandaag weer eens las over een aantal mislukkingen rondom IT-projecten. Al jaren geef ik in mijn blogs commentaar op hoe geïsoleerde proces of organisatie wijzingen hun doel missen of zelfs contraproductief zijn. Alleen beslissingen gebaseerd op een integraal kijken naar procesketens en organisaties hebben kans van slagen. Maar nu zag ik ook de alles verbindende structuur: de Wet van Onbedoelde Gevolgen.

Hoewel ik van nature een optimistisch mens ben, ben ik wel mijn hele leven een aanhanger van  de wet van Murphy. Ondanks de humoristische inslag van deze wet en zijn vele uitbreidingen, is de naakte waarheid maar al te vaak van toepassing. Maar in een steeds complexer worden de wereld zocht ik naar een aanvullend concept om de vele dingen die in organisaties mis gaan te kunnen verklaren. In 1936 publiceerde de socioloog Robert K. Merton zijn gedachten over "The Unanticipated Consequences of Purposive Social Action". Hoewel 75 jaar oud en geschreven als commentaar op de maakbaarheid van samenlevingen, geeft het een feilloze analyse van wat er vandaag in organisaties gebeurd.

Laten we Merton's vijf mogelijke oorzaken van onbedoelde gevolgen eens plaatsen ten opzichte van een aantal business issues:

1.     Ignorantie (Ignorance)
Aangezien het onmogelijk is om alles te voorzien, nemen we genoegen met volstrekt incomplete analyses. Issue: ver uit de grootste reden voor het falen van projecten.

2.     Assumptiegedrag (Error)
De automatische assumptie dat wat in het verleden heeft gewerkt ook nu en morgen zal werken. Issue: als je niet blijft innoveren en je zelf niet aanpast aan de nieuwe realiteit zal je achteruitgaan.

3.     Activisme (Immediate interest)
Onmiddellijke focus op de korte termijn resultaten, meestal de persoonlijke goals, die in tegenspraak zijn met de gewenste lange termijn effecten. Issue: de reden waarom de meeste performance gebaseerde beloningen contraproductief werken.

4.     Normgedrag (Basic values)
Mensen reageren primair met hun ingesleten normen en de als “veilig” ervaren gewoonten. Verandering wordt hierdoor afgeremd of voorkomen. Issue: de reden dat projecten met als doel verandering van gedrag falen omdat het aanpassen van gedrag tijd kost.

5.     Zelfvervulling (Self-defeating prophecy)
Het creëren van oplossingen alvorens het probleem is opgetreden. En vervolgens “teleurgesteld” zijn dat het probleem niet optreed. Issue: veel risico afdekkende procedures zijn overbodig, geven schijnzekerheid en zijn duurder dan het mogelijke risico.

Het lijkt er op dat Merton’s ideeën een verklaring geven voor de onnodige complexiteit, faalfactoren en het struisvogelgedrag die je in veel organisaties ziet. Het enige wat ik nog mis is dat vele managers vaak wel weten dat ze rekening moeten houden met onbedoelde maar door hun reactie hierop onbedoeld andere risico’s lopen. Daarom wil ik Merton’s gedachten uitbreiden met twee aanvullende oorzaken:

6.     Herverzekeren (Insurance trap)
Het is een goede gewoonte om consultants of specialisten in te huren om vanuit hun specifieke expertise de risico’s te verkleinen of af te wentelen. Issue: de vaak prima theoretische adviezen blijken te mislukken omdat ze geen rekening houden met de (on)mogelijkheden van de organisatie.

7.     Besluiteloosheid (Non-decisiveness)
De zoektocht naar de perfecte oplossing of het door allen gedragen compromis duurt te lang, de opportuniteit zal vervagen en nieuwe onvoorziene tegenkrachten zullen zich ontwikkelen. Issue: een overdosis aan klankbordgroepen, inspraakrondes en communicatie campagnes zijn een garantie dat het oorspronkelijke doel niet gehaald wordt.

Samenvattend is de Wet van Onbedoelde Gevolgen voor mij een checklist bij elk groter business besluit. Niet om absolute zekerheid te verkrijgen maar om in ieder geval bewust met de onzekerheid om te gaan.

 Hans.van.nes@results2match.com